infrarood_net_logo

De Infraroodspecialist uit Tilburg (sinds 1981)
Gratis levering in heel Nederland en Belgi

De Finse sauna

Moebius_3

De Sauna
(bron: www.sauna.fi)

 De sauna in het kort

De sauna is al heel oud. Reeds in de oudheid waren stoombaden zeer populair. Veel volkeren kenden wel n of andere vorm van sauna. In Finland bestaat hij al 2000 jaar.

De sauna veranderde in de loop der tijden. In het begin was het waarschijnlijk niet meer dan een gat in een heuvelflank. Vandaag de dag is het meestal een hutje aan een meer. Maar zelfs in appartementen worden sauna's ingericht. De muren, het plafond en de vloer zijn van hout. In een soort kom worden natuurstenen gelegd. Die kom wordt verhit, soms met gas maar meestal elektrisch. Zo wordt dus de sauna verwarmd.

Voor je de sauna binnengaat, moet je een douche nemen. In de sauna is het 60 tot 90C. Het lijkt nog heter te worden wanneer er water op de stenen gegoten wordt. Daardoor voel je je de eerste minuten als een kreeft die in een pan wordt gestopt. Door de vochtige hitte begin je te zweten. Om de bloedsomloop te versnellen, slaan vele mensen zich zacht met berkentwijgjes. Na ongeveer 10 minuten verlaat men de sauna. Na nog een korte douche gaat iedereen naar buiten. Hoewel het erg koud is, is er niemand die bibbert. De moedigste rollen zich in de sneeuw of ze nemen een dik in het meer. Daarna kleedt iedereen zich weer aan. Na zo'n saunabeurt voel je je weer in topvorm.

In 1990 telde Finland 1.500.000 sauna's voor 4.900.000 inwoners. Dit is dus per 3.2666 inwoners een sauna. Dit is waarschijnlijk een wereldrecord! Zelfs wanneer ze op reis gaan, willen de Finnen hun sauna niet missen. De soldaten die een opdracht vervullen voor de verenigde naties bouwen een sauna in elke basis waar ze verblijven. Zelfs schepen hebben een sauna en men denkt erover treinen ermee uit te rusten...

De Finnen gaan minstens n of twee keer per week naar de sauna. Op het platteland bevallen vrouwen zelfs in de sauna. En ook de doden worden er in opgebaard.

Sommigen vinden een duik in het ijskoude water niet genoeg. Ze willen er nog een schepje bovenop doen. Er worden 2 gaten in het ijs gemaakt op 56 meter van elkaar. De waaghalzen moeten onder het ijs van het ene gat naar het andere zwemmen. De kans dat ze het niet halen is zeer groot. De meeste Finnen zijn het erover eens dat dit "spel" helemaal niet bij de sauna hoort en dat je moet gek zijn om het te doen.

Het ontstaan van de Finse sauna

Waarschijnlijk beschikken de Finnen al ca. 2000 jaar over de sauna, hoewel nog bestaande documenten waarin melding wordt gemaakt van de sauna hoogstens 1000 jaar oud zijn.

 

De grondsauna

Grondsauna in Kareli, begin 20e eeuw (Samuli Paulaharju)


De eerste sauna's waren waarschijnlijk slechts uitgegraven kuilen in de helling van een heuvel. Deze werden voornamelijk gebruikt als onderdak tijdens de wintermaanden. Voor warmte werden in een kuil stenen opgewarmd totdat ze gloeiend heet waren. Daarna werd er water over de stenen gegooid om stoom te creren waardoor er meer warmte werd afgegeven. De temperatuur liep zo hoog op dat de mensen hun kleren konden uitrekken. In Finland zijn nog een aantal van deze "holsaunas" te vinden. Het woord sauna is een oud Fins woord waarvan de precieze betekenis niet geheel duidelijk is. Verwacht wordt dat de oorspronkelijke betekenis schuilt in het type onderdak zoals boven wordt omschreven.

De eerste sauna's werden voornamelijk gebruikt voor onderdak, en daarnaast voor het nemen van een bad. Gebouwen die als sauna en als huis in gebruik waren, werden tot in de late 19e eeuw in Finland aangetroffen. Behalve dit allereerste type sauna is de saunaruimte normaliter altijd gescheiden van de woonruimte. Dit werd al beschreven in documenten uit de 12de eeuw.


Moderne grondsauna

De meer geavanceerde grond- of holsauna had een dak dat werd ondersteund door boomstammen en een deur opgehangen aan scharnieren. Dit type sauna wordt nog steeds gebruikt in Finland. Sommige Finnen vinden de grondsauna nog steeds zo goed, dat er zelfs nieuwe worden gebouwd.

 

Rooksauna
 

Het standaard type sauna dat al sinds jaar en dag bestaat is de rechthoekige ruimte gemaakt van boomstammen. In deze ruimte staat op een plateau een open kachel met stenen. Dit is de originele "savusauna" (rooksauna), door veel Finnen beschouwd als ongevenaard.

 

Als de stenen in de kachel worden verwarmd, cirkelt de rook van het brandende hout door de ruimte. De rook verdwijnt uiteindelijk via een gat in het dak of via de deur die op een kier wordt gezet. De rook maakt de ruimte zwart waardoor het noodzakelijk is dat de grond en de banken worden gewassen voordat men erop gaat zitten. Tevens laat de rook een prettige aroma achter. Let wel, de roet is niet vies en heeft zelfs een reinigende werking


Nieuwer type rooksauna met omhulsel van baksteen


Sauna met schoorsteen
Tot het begin van de 20ste eeuw was de rooksauna de enige sauna die er was. Ondanks de prettige aroma en de zachte lyly heeft het een aantal nadelen: het opwarmen duurt enige tijd, de banken en vloer moeten elke keer schoon worden gemaakt en er bestaat een rele kans op brand.

Ongeveer 100 jaar geleden werd er een ander type kachel ontwikkeld die de rooksauna begon te overtreffen: de stenen van de sauna werden bedekt met een metalen top in de vorm van een kegel. Deze metalen constructie werd vastgemaakt aan een schoorsteen waarlangs de rook werd afgevoerd. Een luik boven de schoorsteen kon open of dicht. Op die manier werd de temperatuur van de sauna beheerst. Ook werd het luik gebruikt om water op de stenen te kunnen gooien.

 

Het opwarmen van een rooksauna duurde 3-4 uur. Daarna moest de sauna nog een paar uur neerslaan voordat het echte baden kon beginnen. Met de schoorsteensauna kon men vrijwel direct na het doven van het vuur de sauna betreden. Dan werd de schoorsteen afgesloten met een metalen paat om er voor te zorgen dat er geen hete lucht via schoorsteen ontsnapte.


Sauna-kachel met schoorsteen

Dit nieuwe type sauna verspreidde zich snel en in de jaren vijftig bestond de helft van alle saunas in Finland uit dit type. In het oosten en het noorden van het land bleven de rooksauna's langer bestaan. In veel plaatsen werden de nieuwere sauna's naast de bestaande rooksauna's gebouwd. Aangezien het opwarmen en onderhouden van de schoorsteensaunas veel makkelijker is, werden de rooksaunas niet meer gebruikt. Zij rotten weg en werden neergehaald.

Een andere factor ten gunste van de schoorsteensauna was de industrialisatie en verstedelijking van het land. Op het platteland had elk huis een sauna, maar in de stad moest men openbare sauna's gebruiken. De kachels hiervan hadden schoorstenen (om duidelijke redenen) en men was aan dit type sauna gewend geraakt.In de jaren twintig en dertig van de 20e eeuw begonnen veel stedelingen hun eigen zomerhuisjes te bouwen op het platteland, normaliter aan een meer of aan de zee. Als eerste bouwde men de sauna. Nagenoeg allemaal waren ze van het nieuwe type en gewoonlijk werd een extra kamer toegevoegd waar men kon wonen tot een groter vakantiehuis gebouwd was.


Kachel voor continue warmte


In de rooksauna en schoorsteensauna gaan de vlammen van het vuur direct door de stenen. Het baden kan dus pas beginnen als de vlammen zijn gedoofd.

In de jaren dertig werd nog een ander type sauna uitgevonden: ook met een schoorsteen maar ditmaal raakt het vuur de stenen niet direct. De stenen liggen in een metalen bak boven het vuur en worden opgewarmd via ijzeren elementen die zich tussen de stenen bevinden en de warmte verspreiden. Het vuur brandt continue, ook als de sauna wordt gebruikt. De intensiteit van het vuur bepaalt de temperatuur van de stenen en de sauna. Een sauna van dit type kan al 30 minuten na het aansteken van het vuur worden gebruikt. Aan de andere hand moet het vuur constant in de gaten worden gehouden en vinden veel mensen dat de kwaliteit van de lyly niet gelijk staat aan de lyly die men ervaart in een schoorsteensauna, laat staan een rooksauna.

Echter, het praktische en gebruikersvriendelijke karakter van de nieuwe kachel heeft het tot de populairste houten sauna in Finland gemaakt.


Links: elektrische kachel; rechts: kachel met continue warmte (hout)

 

Elektrische kachel
 


De elektrische kachel is de nieuwste uitvinding in de geschiedenis van de Finse sauna. Het werkt in principe op dezelfde manier als de houten sauna met continue warmte, maar in plaats van een brandend vuur worden elektrische resistors gebruikt om de stenen op te warmen. Het gebruikersgemak van de sauna heeft ertoe geleid dat dit type sauna het meest populair is geworden in Finland van alle soorten saunas. In veel locaties, zoals hotels en flatgebouwen, waar houten saunas taboe zijn, vormen de elektrische kachels de enige mogelijkheid voor het hebben van een sauna.

Een belangrijk element in elke sauna zijn de stenen en het gooien van water hierop. Hoe meer stenen, des te meer energie nodig is om deze te verhitten. De lyly is echter aangenamer. Sommige kachels hebben zelfs nauwelijks stenen. In de betere elektrische kachels zijn voldoende stenen zodat er water op kan worden gegooid zonder dat er kortsluiting ontstaat.

In het algemeen worden elektrische kachels niet beschouwd als even goed als de hout gestookte kachels.

 

Andere soorten kachels
Bijna elke brandstof kan in een saunakachel worden gebruikt, zoals gas en olie. Dit is echter zeldzaam in Finland. Gas en vooral olie kunnen een afwijkende geur veroorzaken, hetgeen niet thuishoort in de sauna-atmosfeer.


Ontwikkeling van het sauna-gebouw
De oude rooksauna's hebben slechts n vertrek met kachel en verhoging (om op te zitten). Water werd weinig gebruikt en het lichaam werd gereinigd door zweten en de vihta of vasta (tak van een berk). Zeep bestond niet tot de 19e eeuw. Wassen en afkoelen gebeurde in een meer of rivier door water over het lichaam te gooien of in de winter door te rollen in de sneeuw. Als heet water werd gebruikt, werd dit in een houten vat verhit door er hete stenen in te doen.

Men kwam licht gekleed naar de sauna. De kleren werden opgehangen aan spijkers buiten de sauna. Na de sauna werden de kleren weer aangetrokken. Het was echter praktischer om naakt de sauna te verlaten om goed af te koelen en naar gelang de behoefte geleidelijk aan kleren aan te trekken.

Met het verschijnen van zeep, werd het wassen van het lichaam belangrijker. Een vat met heet water werd aan de kachel vastgemaakt en het wassen gebeurde in de sauna. In de zomer maakt het niet veel uit, maar in de winter was buiten wassen niet echt aangenaam!

In openbare sauna's in de steden waren de hete en wasvertrekken gescheiden van elkaar. Met het verspreid raken van de schoorsteensauna kwam dit geleidelijk aan ook opzetten in priv-sauna's. Immers, jezelf wassen is lekkerder in een koele ruimte.

Het saunagebouw ontwikkelde zich ook in andere opzichten. Vanaf de jaren twintig hadden veel sauna's een veranda en een aparte kleedkamer. In het geval van een sauna als zomerhuisje, werden andere vertrekken, zoals keuken en slaapkamer vaak toegevoegd als geen ander gebouw beschikbaar was.

De muren en het plafond in elke Finse sauna zijn van hout. De vloer in de oude rooksauna was meestal van gewone aarde. De volgende fase was een vloer van planken en uiteindelijk vloeren met tegels op beton.

Terug naar boven

 

Saunatradities

Deel van het Finse leven


Door de eeuwen heen is de sauna altijd een integraal deel geweest van het Finse leven. Naar de sauna gaan was hetzelfde als eten en slapen. Aanvankelijk werd het ook gebruikt als tijdelijk onderdak totdat een huis gebouwd was. Dit gold met name voor Finnen die naar andere landen trokken om zich daar te vestigen, zoals Zweden en Amerika. De sauna werd altijd als eerste opgetrokken. Zo hebben Finse soldaten, zelfs de VN-ers, dit gedaan.

 

Verschillende doelen
Vandaag de dag wordt de sauna veelal beschouwd als een plaats om het lichaam te reinigen en voor het ontspannen van de spieren en het verfrissen van de geest. Oorspronkelijk was het reinigen secundair en werd de sauna gebruikt om bij te komen van het alledaagse harde werken. De sauna heeft in het verleden ook nog andere doelen gehad.

Vanwege het frequente verhitten en de roet was de sauna de meest hyginische plek van het huishouden. Het was derhalve logisch dat de sauna werd gebruikt voor gezondheidsgerelateerde functies, zoals de zieken genezen, wonden laten genezen, het baren van kinderen en zelfs het gereedmaken van de lichamen van de doden. Kruiden werden gebruikt voor de zieken en een oud spreekwoord zegt dat als drank (wodka), roet en sauna niet helpen, de ziekte fataal is.

Sauna's werden ook gebruikt voor zaken als het maken van linnen en het maken van bier.


Heilige plek
Voor de meeste Finnen is de sauna niet alleen een plaats om de ontspannen en schoon te worden. Het heeft ook een zeker gewijde aard. Een veel geciteerde regel over gedrag in de sauna geeft aan dat men zich in de sauna net zoals in de kerk dient te gedragen. Hardop praten dient te worden vermeden, en zeker vloeken hoort hier niet thuis. Finnen vinden ook het lezen van een krant of het kijken van tv/ luisteren naar de radio helemaal niet passen in de sauna. Een sauna is een plek om tot rust te komen en te mediteren!

De gewijde aard van de sauna stamt uit het verleden. Men geloofde dat sauna's de woonplaats waren van verschillende geesten. In de Finse traditie zijn deze saunageesten meestal van goede aard, maar niettemin was het beter hen niet te verstoren door onbehoorlijk gedrag.


Zedelijkheid
 

In het algemeen gaan in Finland mannen en vrouwen niet gezamenlijk naar de sauna, behalve als zij lid zijn van hetzelfde gezien. In alle openbare en besloten sauna's zijn er verschillende tijden voor mannen en vrouwen. Openbare zwembaden met sauna's hebben aparte sauna's voor mannen en voor vrouwen.

Natuurlijk zijn er uitzonderingen. Soms gaan gemengde groepen spontaan naar een sauna. Echter, de sauna wordt zelden verbonden met seksueel gedrag. In Finland is het ook ondenkbaar dat sauna's worden gebruikt als vermomming voor seksclubs.

In het verleden, deels zelfs tot de Tweede Wereldoorlog, was het op het platteland niet ongewoon dat dienaars samen met hun bazen naar de sauna gingen, mits de sauna groot genoeg was. In openbare sauna's in de steden was er vaak geen scheiding tussen de seksen en men ging gewoon naar de sauna, temidden van complete vreemden. Op deze manier leerde men dat naaktheid in de sauna heel gewoon was en op geen enkele manier in verband werd gebracht met seks.


Hoe vaak?
De frequentie van het gaan naar de sauna schijnt door de tijd heen niet te zijn veranderd. Finnen gaan gemiddeld een keer per week naar de sauna. Traditioneel gezien was het altijd de zaterdag, nadat de werkweek er op zit. De sauna verzachtte de spieren en maakte het lichaam schoon voor de rustdag. In de zomer en gedurende perioden van zwaar werk, zoals de oogst, werd de sauna elke avond opgestookt. Dit klopt zelf vandaag de dag nog. De uitzondering is de zomervakantie, die vele Finnen in hun zomerhuisje doorbrengen. Daar verschilt de frequentie waarmee men naar de sauna gaat van dagelijks tot eenmaal per week.


Hoe lang?
Er zijn geen regels betreffende de periode die men moet blijven in de lyly of hoeveel keer men zich moet laten opwarmen en weer moet laten afkoelen. Iedereen moet het gewoon doen op het eigen gevoel. Hoelang men in de hitte blijft, hangt af van de temperatuur, vochtigheid en het individu. Sommige mensen vinden 1 of 2 rondjes voldoende, anderen kunnen uren doorgaan. Soms ook kan de sauna de ene dag beter bevallen dan de andere.

 

Afkoelen


 

De meest populaire manier om af te koelen is door in een meer te zwemmen. Veel Finnen doen dit gedurende het gehele jaar. Dit betekent in de winter dat er een gat in het ijs moet worden gemaakt. De tijd die men in het water blijft is wederom afhankelijk van het individu: waar men zich lekker bij voelt is het beste. Als de temperatuur van de huid door koud water of sneeuw omlaag gaat, ontsnapt de hitte langzamer dan anders, waardoor men langer buiten kan blijven zitten, of in het koude water kan blijven, zonder dat men het koud heeft.

Een snelle verandering van de hitte in het ijskoude kan zelfs teveel zijn voor een gezonde persoon en wordt afgeraden. Het is beter even de polsslag te laten bijkomen voordat men in het water of de sneeuw duikt. Mensen met hartproblemen moeten deze wijze van afkoelen vermijden.


Saunatemperatuur
In de oude rooksauna varieerde de temperatuur tussen de 50 en 75C (122 tot 167F). Gemeten naar de maatstaven van de moderne tijd lijken deze temperaturen behoorlijk laag. De aanbeveling is 80-90C (176-194F) met een bescheiden vochtigheidsgraad. Echter, in veel sauna's stijgt de temperatuur vandaag de dag uit boven de 100C (212F), tenminste in het begin. Als een traditionele houtgestookte sauna wordt verhit voor veel mensen, moet de temperatuur hoog zijn bij het begin, omdat anders de laatsten niet genoeg warmte over hebben.


De "bos"


Het "bosje" berketakken (vihta or vasta) maakte deel uit van het naar de sauna gaan. Wanneer de huid wordt zachter wordt in de sauna, stimuleert het slaan met de takken de bloedcirculatie en geeft het een prettig gevoel vergelijkbaar met massage. De geur van de takken draagt natuurlijk bij aan de atmosfeer. In het verleden, toen er nog geen zeep was, deden de bestanddelen in de takken dienst als een soort reinigend middel. Het gebruik van de vasta is aangenamer als de huid lekker zacht is en het lichaam zich aan heeft gepast aan de sauna. Derhalve wordt de vasta pas in gebruik genomen na de eerste ronden van opwarmen en afkoelen

De vasta is van de beste kwaliteit in de zomer, als er verse takken beschikbaar zijn. Dit zorgt ook voor een prettige geur in de sauna. Vasta voor gebruik in de winter worden in de zomer gemaakt (in Finland is de laatste helft van juni en de eerste helft van juli de beste periode hiervoor). Deze worden gedroogd in de lucht (in het donker om de groene kleur te bewaren) of ingevroren. Als men de vasta in gebruik neemt, worden deze zachter gemaakt in warm water, terwijl men de ingevroren vasta in koud water laat smelten. De ingevroren takken bevatten ook nog die verse geur.

De vasta hoeven niet alleen van een berk te worden gemaakt, ook andere bomen kunnen voldoen, zelfs coniferen. Zacht gemaakte takken van de jeneverstruik voldoen ook uitstekend!

Momenteel is het gebruik van de vasta afgenomen. In verstedelijkte gebieden kunnen deze niet overal worden gemaakt, en veel mensen zijn er aan gewend om zonder te doen. Ook voelen ze er weinig voor om inspanningen te verrichten om deze in de zomer te maken bij het zomerhuisje.

Terug naar boven

 

Sauna in Finland vandaag de dag

 

Geschat wordt dat er in Finland minimaal 1,6 miljoen sauna's zijn. Vergeleken met een bevolking van ca. 5 miljoen is dat zeker een wereldrecord. Het laat ook zien wat voor belangrijke rol de sauna in het Finse leven speelt. Bijna elke Fin gaat ongeveer 1 keer per week naar de sauna, en op vakantie stoken velen de sauna dagelijks op.

Sauna's zijn overal te vinden: mensen op het platteland of huizen in de stad hebben een eigen sauna. Zelfs veel appartementen zijn voorzien van een kleine sauna. Bijna alle appartementcomplexen hebben een "huissauna", die alle gezinnen bij toerbeurt kunnen gebruiken. Dan zijn er natuurlijk de vele zomerhuisjes, meestal bij een rivier of meer gelegen, waarvan de meeste een sauna hebben. Hotels, sportzalen en zwembaden, allemaal hebben ze een sauna. Veel bedrijven bouwen er een voor werknemers en gasten. Op Finse passagiers- en vrachtschepen zijn sauna's te vinden en zelfs in de kantoren van het parlement in Helsinki kunnen ze worden aangetroffen.

 

Waren aan het begin van de 20e eeuw bijna alle sauna's rooksauna's, nu worden deze bijna beschouwd als fossielen. De elektrische en sauna voorzien van schoorsteen hebben het voortouw genomen. Rooksauna's zijn nu veelal in bezit van saunakenners, die deze als superieur beschouwen ten opzichte van de nieuwere types.

Een andere, bijna verdwenen vorm, is de openbare sauna in de stad. Er is weinig behoefte aan, aangezien de meeste mensen de beschikking hebben over een eigen sauna.

Ook heeft de sauna veel van zijn "gewijde" aard verloren. Nu is de sauna voor veel Finnen met name ene plaats om te zweten, te ontspannen en zich te wassen. De saunageesten zijn bijna vergeten.

 

Terug naar boven

 

Een aanbevolen sauna procedure

N.B.: In enkele illustraties worden mensen weergegeven die direct op de houten verhoging zitten. Dit wordt afgeraden, het is aan te raden om een kleed of handdoek te gebruiken om op te zitten
Neem de tijd, minstens 1,5 uur.


Laat uw kleren achter in de kleedkamer. U kunt ook een schoon stel kleren dragen na de sauna. Neem in elk geval iets mee om op te zitten in de sauna, zoals aan kleine handdoek.

 Neem een douche voordat u het hete vertrek binnen gaat. Dit dient om de huid vochtig te maken en eventuele geurtjes weg te houden, die niet thuishoren in de sauna

 Ga de kamer binnen voor de eerste ronde. De aanbevolen temperatuur is 80 to 90C (176-194F), hoogstens 100C (212F). In het begin kan de lucht at droog zijn. Verhoog de vochtigheidsgraad door water op de stenen van de kachel te gooien. Het gebruik van de vasta wordt gedurende de 1e ronde afgeraden, aangezien de huid nog niet zacht is geworden.

 Verlaat het hete vertrek als u zich voldoende warm voelt en koel u zelf af met een douche of een duik in het water. Ook kunt u gewoon gaan zitten in een vertrek met kamertemperatuur of buiten. Neem een drankje als u dorst heeft, maar vermijd alcohol in de sauna.

 Ga voor een tweede ronde naar de hete kamer, die nu al vochtiger moet zijn dan tijdens de eerste ronde. Nadat u goed warm geworden bent, kunt u de vasta gebruiken als u wilt. Die voelt het beste aan met voldoende vochtigheid in de lucht en een voldoende hoge temperatuur.

 Laat u zichzelf weer afkoelen. U kunt de cyclus zo vaak herhalen als u zelf wilt, en waar u zich comfortabel vij voelt. Voor veel mensen is 2 ronden voldoende.
Ga vervolgens terug naar het hete vertrek voor een korte opwarming om de huid te verzachten
 

 Was uzelf.

 Nadat u zichzelf heeft gewassen, kunt u teruggaan naar de sauna voor een poosje, bij voorkeur bij een lagere temperatuur.

 Spoel uzelf af onder een verfrissende douche of ga even zwemmen

 Droog uzelf af met een handdoek of blijf gewoon lekker zitten bij kamertemperatuur. U kunt ook gaan liggen en even uw ogen sluiten als u dit wilt.

 Neem een verfrissend drankje en een hartige snack afhankelijk van uw persoonlijke smaak.

 Neem voldoende tijd om af te koelen voordat u schone kleren aandoet, anders gaat het zweten door. Let er ook op dat u niet koud wordt, aangezien het lichaam gevoeliger is na de sauna dan gebruikelijk is.

[Home]